1.	Uhalifu umezidi katika kaunti yenu. Wewe umeteuliwa kama katibu wa kamati inayochunguza chanzo cha uhalifu huu. Andika ripoti ya uchunguzi huu.

2.	Mchuma janga hula na wa kwao.

3.	Simu za rununu zina madhara mengi kuliko manufaa. Jadili.

4.	Nilipotanabahi, nilijikuta hospitalini nimezingirwa na madaktari……………………(Endelea) 

MWONGOZO
1.	RIPOTI RASMI / MAALUM
Mtindo
*Kichwa kwa herufi kubwa na kiwe na dhana zifuatazo:
 -jina la kikundi au chama.
 -shughuli yenyewe inahusu nini.
 -mahali.
 -wakati au kipindi.

*Utangulizi
 -Mtahiniwa aonyeshe hali iliyopelekea kuandikwa kwa ripoti.
 -nani aliagiza iandikwe.
 -kipindi cha kuandika (wakati).
 -orodhesha majina ya wanachama wa jopo hili pamoja na vyeo au nafasi zao.

*Mbinu za kufanya utafiti nyanjani zilizotumiwa.

*Matokeo ya utafiti huo yaandikwe kwa kutumia mada ndogo ndogo au vijichwa.

*Mapendekezo.
 -orodhesha mapendekezo.

*Hitimisho au maoni.

*Kimalizio.
 Kimalizio kiwe na – sahihi ya mwandishi.
                     Jina la mwandishi.
                     Cheo chake / wadhifu wake.
                     Tarehe.

Hoja za kuaminika zitolewe.

Mfano:
a)Chanzo cha uhalifu
 - Uhaba wa nafasi za kazi / ajira.
 - Pengo kubwa kati ya matajiri na maskini.
 - Utumizi wa dawa za kulevya miongoni mwa vijana.
 - Miundo msingi duni nchini.
 - Maafisa wachache wa polisi.
 - Maafisa wa polisi kushirikiana na wahalifu.
 - Kuongezeka kwa zana ndogo miongoni mwa wananchi.
 - Ukosefu wa amani katika nchi jirani za Kenya.
 - Ukosefu wa motisha katika upande wa maafisa wa polisi
 - Ufisadi.
 - Maafisa wa polisi kubaki nyuma kwa teknolojia k.m matumizi ya zana, njia za zamani za kukabiliana na uhalifu.

ii) Suluhisho.
-	Serikali kubuni nafasi zaidi za kazi.
-	Uhamasishaji wa umma dhidi ya uhalifu.
-	Maafisa wa polisi kupewa mafunzo yanayoenda na wakati huu.
-	Maafisa wa polisi kupewa motisha k.m kuongezwa mishahara, kupewa makazi bora, kupandishwa vyeo n.k.
-	Maafisa wafisadi wafutwe kazi.
-	Serikali kupokonya zana na silaha wanajamii.
-	Kupunguza idadi ya watu wanaoingia nchini kutoka nchi kama Somalia.
-	Usambazaji sawa wa raslimali za nchi.
-	Ujenzi wa barabara safi / kurahisisha usafiri.
-	Vijana kufunzwa madhara ya dawa za kulevya.

2.	Methali – ‘mchuma janga hula na wa kwao’.

Ajitafutiaye shida huathirika na jamii / jamaa yake.
Chuma ni kufanya kazi na kupata faida / tungua matunda kutoka mtini, janga – balaa / baa / matata / shida / hatari / taabu.
-	Mtahiniwa asimulie kisa / visa vitakavyoafikiana na methali.
-	Asipinge methali.

3.	Mtahiniwa anaweza kufuata mikondo ifuatayo.

a)	Aunge mkono mpaka mwisho.
b)	Apinge hadi mwisho.
c)	Aunge na apinge hadi mwisho lakini atoe msimamo.
-	Akiunga na kupinga bila kutoa msimamo, iwapo hoja za upande mmoja ni nyingi apewe / atuzwe kikamilifu.

Madhara ya rununu.
-	Zimechangia katika kuongezeka kwa ajali za barabarani.
-	Kuchangia katika kuzoroteka kwa maadili ya jamii / zina filamu potovu.
-	Zinatumiwa na matapeli kuwapokonya watu pesa.
-	Kuvunjika kwa familia / kukosana.
-	Haina siri kwa kuwa mashirika yanayomiliki kampuni za mawasiliano hupokea kila ujumbe.
-	Wanafunzi kuzoea lugha ya mkato isiyo sahihi kisarufi na kimsamiati.
-	Ni ghali kutumia / ununuzi wa kadi kila mara.
-	Kutumiwa na wanafunzi kuibia mitihani
-	Mawimbi hatari kwa afya ya watumizi.

Faida
-	Rununu zimerahisisha mawasiliano.
-	Zakuza umoja wa kitaifa na kimataifa.
-	Hutumika kuwaunganisha watu na ujumbe, habari, maeneo na sehemu mbalimbali.
-	Huharakisha mawasiliano.
-	Ni kifaa unachoweza kubeba kwa urahisi popote.
-	Hutumika kama saa.
-	Hutumika kama redio.
-	Hutumika kukumbusha ujumbe / arifa kuhusu ratiba ya wakati ujao.
-	Huokoa watu kwa habari.
-	Husaidia kwa hesabu / kikokotozi.
-	Kusaidia katika kutuma na upokezi wa pesa
-	Kurahisisha miadi ya pesa kwa kushirikiana na mabenki
-	N.k.

(Tathmini hoja nyinginezo)
-	Aliye na faida au hasara pekee asipite C+ (10) – Hana msimamo.
-	Akiwa na faida na hasara sawia bila msimamo amepotoka atuzwe D (03)

4.	Mwanafunzi aanze insha kwa maneno aliyopewa. Kisa kihusu tokeo lililompelekea kulazwa hospitalini kwa dharura k.m 
-	Ajali barabarani
-	Kuvamiwa na majambazi
-	Mkasa wa moto / majanga mengine.

*Aliyeacha sehemu ya dondoo, amejitungia swali na kulibu apewe D- (01/02)

Jinsi ya kutuza insha mbalimbali

.
-Mtahiniwa asipozingatia sura ya insha aondolewe alama 4 baada ya kutuzwa.
-Insha isiyotosheleza idadi ya maneno itaondolewa alama 2 baada ya kutuzwa 

SARUFI
Onyesha makosa ya kisarufi yanapotokea.Hayo makosa ni kama yafuatayo.
-kuakifisha vibaya k.m vikomo, vituo, kiulizo n.k.
-kutumia herufi ndogo au kubwa mahali si pake
-matumizi mabaya ya ngeli na viambishi, nyakati vihusiano,muundo mbaya wa sentensi na mnyambuliko wa vitenzi na majina.
-kuacha au kuongeza neno katika sentensi k.m. kwa kwa
-kukata silabi mwishoni mwa mstari k.m. mwal-
imu.

HIJAI/TAHAJIA
Haya ni makosa ya maendelezo. Yaonyeshe yanapotokea. Huwa katika;
-kutenganisha neon k.v aliye kuwa
-kuunganisha maneno k.m. kwasababu
-kuandika herufi isiyofaa katika neon,k.m. mahari badala ya mahali
-kuacha herufi katika neon k.m saduku badala ya sanduku
-kuongeza herufi isiyofaa k.m. piya badala ya pia
-kuacha alama inayostahili katika herufi kama vile kitone cha j,i n.k
-kutoweka kistari cha kuunganisha neon mwishoni mwa mstari au kuweka mahali si pake  
-kuacha ritifaa au kuiweka pasipofaa, ngombe, ngo’mbe badala ya ng’ombe
-kuandika maneno kwa kifupi ,k.m. k.v. n.k

Mtindo
Mambo yafuatayo yachunguzwe;
-mpangilio wa kazi kiaya
-mtiririko wa mawazo
-hati nzuri inayosomeka kwa urahisi
-namna anavyotumia tamathli za usemi k.v methali, misemo, tashbihi n.k.
-kukata herufi vizuri, Jj,Pp, Uu 
-sura ya insha

Msamiati
Maneno aliyotumia yaafikiane na mada au kichwa kilichopendekezwa

Maudhui
Kadiria maudhui ya mwanafunzi, hoja tano au zaidi

Alama za kusahihisha

	Chini ya kosa la sarufi linapotokea mara ya kwanza
	Chini ya kosa la hijai linapotokea mara ya kwanza
	Mahali ambapo neno limeachwa]
	Msamiati uliotumiwa vizuri 
UREFU
Maneno   8        ukurasa 1¾
Maneno   7        kurasa 2
Maneno   6        kurasa 2¼
Maneno   5  	   kurasa 2¾
Maneno   4	   kurasa 3¾
Maneno   3        kurasa 4½

      

                                                                                                                 

Jina:...........................................................Namba yako................................  

102/2                                    Sahihi yako...............................
KISWAHILI
Karatasi ya 2                             Tarehe......................................
LUGHA
Julai/Agosti 2013
Muda: Saa 21/2

MTIHANI WA MAKADIRIO
WILAYA YA LARI
KISWAHILI 
Karatasi ya 2
LUGHA

Maagizo
1.  Andika jina lako na namba yako katika nafasi ulizoachiwa hapo juu.
2.  Tia sahihi yako na tarehe ya mtihani katika nafasi ulizoachiwa hapo juu.
3.  Jibu maswali yote. Andika majibu yako katika nafasi zilizoacha katika kijitabu hiki  cha maswali.
4.  Watahiniwa ni lazima wahakikishe kwamba kurasa zote za karatasi hii zimepigwa chapa sawasawa na kuwa maswali yote yamo.

            Kwa matumizi ya mtahini pekee
                                                                                      
 Swali	                Upeo	     Alama	
    1
	                 15
		
    2
	                 15
		
    3	                 40

      4	
                 10	
	
	JUMLA                80		

1.	UFAHAMU
Soma taarifa ifuatayo kisha ujibu maswali.     
   Miaka ya zamani, kabla ya mabadiliko ya binadamu, ufanisi wa kupata chakula na mahitaji mengine ulitegemea ubabe wa mnyama au kiumbe anayehusika. Wale wanyama dhaifu ambao hawana vifua vya kuonyeshana ubabe kama wenzao walihasirika pakubwa. Maisha ya aina hii bado yangali miongoni mwa hayawani wanaoishi msituni. Huu hasa ndio msingi wa kauli ya “kanuni ya porini” hasa pale ambapo sheria haitumiki bali wenye nguvu wanaamua kutumia kifua. Ni nini hasa kinachoyadhibiti matendo ya binadamu na kuzima kuwapo kwa kanuni hiyo ya porini.     
   Jibu la swali hilo ni sahali sana: kuwepo kwa katiba ambayo huwa msingi wa kuiongoza jamii. Babu aliyependa mchezo wa maneno sana alizoea kueleza kimzaha “katiba ipo ili kudhibiti vitabu vya watu wasije wakawatimba wenzao!” Katiba ni nini?
   ‘Katiba’ hutumiwa kueleza mfumo mzima wa serikali ya nchi na hasa kanuni ambazo huunda na kudhibiti utendakazi wa serikali hiyo. Kwa msingi huu basi, katiba inakuwa kama roho ya nchi hiyo, ikiwa itakuwa mbaya basi nao utendakazi utakuwa mbaya.
    Kanuni huweza kuwa na sheria ambazo hutambuliwa na mahakama ambazo zina jukumu la kuhakikisha kuwa zimetekelezwa na kufuatwa bila ya ubaguzi wala mapendeleo. Zipo kanuni zingine ambazo hutokana na maelewano, desturi, itikadi na kaida ambazo hudhibiti jamii inayohusika na huwa sehemu ya haki za jamii yenyewe.
    Nchi ambayo inatawaliwa kwa msingi wa katiba hujulikana kama serikali ya kikatiba.Serikali ambayo inatawaliwa kwa kutegemea katiba huheshimu sheria na kanuni zilizopo.Serikali hiyo hutumia katiba iliyopo kama msingi wa utendakazi wake na huhakikisha kuwa kila raia wa nchi hiyo anaitii na kuiheshimu katiba iliyopo. Kibinimethali cha serikali ya kikatiba ni serikali ya ki-imla. Serikali ya aina hii haiongozwi na sheria zozote bali huongozwa na matakwa na hawaa ya nafsi ya kiongozi mmoja au kigaro kidogo cha watu wanaomzunguka kiongozi wa aina hiyo. Katika nchi ya aina hiyo, sheria zilizopo hutumiwa kama nyenzo ya kuhalalisha udhalimu na kulilinda tabaka la viongozi na vibaraka wao.
     Matendo ya serikali kikatiba kwa upande mwingine huongozwa na kudhibitiwa na vizuizi fulani. Vizuizi hivi hutokana na kuwako kwa sheria zinazolinda haki ya kila mmoja. Haki hizo hulinda raia wa nchi bila ya kujali rangi, jinsia, maumbile, dini, vionjo wala makazi yake. Jamii ya aina hiyo haiongozwi tena na msemo wa ‘mwenye nguvu mpishe’ au ‘mnyonge kupata ni mwenye nguvu kupenda’. Badala yake huongozwa na msemo wa ‘sheria ni msumeno hukata mbele na nyuma’. Ikiwa mwenye madaraka atakiuka sheria zilizopo, ataadhibiwa bila ya mapendeleo. Mnyonge naye akikiuka sheria, ataadhibiwa vivyo hivyo.
     Hapo kabla tulilinganisha katiba ya nchi na roho ya nchi hiyo. Nchi ambayo haina roho ni nchi iliyokufa na isiyotegemewa kuwa na uhai wowote. Hii ina maana kuwa ili kuwa na katiba nzuri na ya kutegemewa kuna mambo kadha ya kuzingatia. Msingi wa katiba nzuri ni ufahamu wa raia wa nchi kuwa nchi yao ina hadhi kubwa kuliko wao wenyewe . Katiba nzuri ni ile ambayo itakuwa na uwezo wa kulinda jamii hiyo kwa kipindi kirefu. Haihalisi kuwa na katiba ambayo itatumiwa kwa miaka michache kisha baadaye isiweze kufaa tena. Vivyo hivyo, ni haramu mutlaki kwa katiba kuwepo kwa muda ili kuyakidhi mahitaji ya kundi fulani la watu ambalo litakuwepo kwa muda tu. Ni misingi ipi basi muhimu katika katiba ya aushi?
      Msingi wa kwanza na wa lazima ni uzalendo. Uzalendo unakuwa nguzo kuu tunapozungumzia katiba ya nchi fulani. Uzalendo ni hisia ya kuipenda nchi yako kwa jamii inayohusika kuiwazia katiba ambayo itaendelea kuwako kwa miaka mingi ijayo. Jamii inayoongozwa na hisia za uzalendo na utaifa haitakubali kupofushwa na tamaa za muda mfupi tu. Msingi mwingine muhimu ni utambuzi wa kuwa jamii inajumlisha watu wa kila aina na wenye tofauti anuwai. Tofauti hizi zinaweza kuwa za kirangi, kilugha, kiidadi, kielimu, kimaumbile, kiuwezo n.k. Katiba nzuri lazima itilie maanani uhalisi huo na iuakisi.
      Katiba haina budi kutambua kuwa kila jamii ina historia yake na hasa utamaduni na upekee wake. Kuna baadhi ya matendo ambayo ingawa yamezoeleka kwingine ni mageni na yanatisha katika utamaduni mwingine, kwa mfano, uhusiano wa kimapenzi kati ya mwanamume na mwanamume mwenzake (yaani ubasha) na kati ya mwanamke na mwanamke mwenzake (usagaji). Hamna nchi ambayo inasabihiana na nyingine katika ngazi zote. Uhalisi huu lazima uwepo katika katiba ya nchi inayohusika. Haimakiniki kufuata sheria na kanuni za nchi ajinabi au mataifa mengine kwa kuwa yameendelea tu. Hii haina maana kuwa jamii haiwezi kukopa mambo fulani yanayoweza kuifaidi. La hasha, inaweza. Lakini kukopa nako kunahitaji kuchuja; yapi yanafaa na yapi yanaihasiri jamii. Ni muhimu kujua kuwa kiini cha katiba yoyote ile ni uwezo wa jamii wa kujiamulia mambo yao na kuyaendesha ipasavyo. Lau sivyo tunawapa wengine nafasi ya kutumia vitiba vyao kututimba sisi.

Maswali
a)‘Kauli ya ‘kanuni ya porini’ hutumiwa kwa maana gani?           (alama 1)
……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………
b) Je, katiba ni nini?                                             (alama 2)
………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………
c)i) Je, serikali inayotegemea katiba huitwaje?                  (alama 2)
……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………
 ii) Taja sifa tatu za serikali ya aina hiyo?                       (alama 3)
…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………
d)Eleza misingi ya kuwapo kwa katiba itakayokuwa kwa muda mrefu.(alama 4)
………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………

e)Eleza maana ya maneno yafuatayo kama yalivyotumiwa katika kifungu.
  i) Ubabe                                                      (alama 1)
……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………
       ii) Sahili                                                        (alama 1)
……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..
iii) Vitiba                                                         (alama 1)
……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………

2. MUHTASARI
Soma kifungu kifuatacho kisha ujibu maswali yanayofuata.
   Nimekaa na kutafakari kwa kipindi kirefu, juu ya mabilioni ya pesa ambayo yametengwa na serikali ili kudhamini miradi ya maendeleo ya wanawake. Kina mama au wanawake wengi wanafikiri na kusema kwamba fedha hizo zimewezesha kuwaondoa katika lindi la unyanyasaji kutoka kwa waumezao, kwani kila mmoja anamheshimu mwenzake kwa sababu ya kipato alicho nacho. Wengi wameweza kuanza biashara ndogondogo ambazo huwaletea angaa kipato kidogo.
   Ukweli ni kwamba fedha hizi zimesaidia kuwatoa wanawake wengi katika unyanyasaji, kwani wengi wanaweza kuanzisha kazi za usajiriamali na hata kuendesha shughuli mbalimbali za maendeleo.
   Kutokana na mafanikio haya, wabunge waliopitisha hoja bungeni ya kuanzisha mpango huu wa kuwakwamua wanawake kimaendeleo wanafaa kupongezwa. Mafanikio haya yamewafanya akina mama kujikimu kimaisha na hivyo kutowategemea wanaume katika kila jambo.
   Ukitaka kujua ukweli kuhusu hili, nenda kwenye masoko utaona akina mama jinsi wanavyohangaika na biashara zao. Kwa hivyo, usajiriamali huendelezwa na akina mama zaidi na hivyo wanapaswa kuwezeshwa kwa kila hali na mali.
   Akina mama pia wanafaa kupongezwa kwani wameamua kujitosa kukopa pesa kwenye taasisi mbalimbali za fedha. Fedha hizo kwa kiwango kikubwa zimewainua kutoka katika ufukara uliokithiri hadi katika maisha ya heshima. Wale ambao hawajajaribu kuchukua mikopo, ni muhimu wafanye hivyo ili wajikimu kimaisha.
   Maisha ya sasa ni magumu, hivyo yanahitaji kusaidiana kwa kila hali na mali. Wanaume kwa wanawake ni vyema wachange bia ili wazumbue riziki. Ushirikiano utarahisisha maisha yao. Hata hivyo, sio tu akina mama hao wameondokewa na unyanyasaji waliokuwa wakiupata ndani ya nyumba zao, toka kwa akina baba, bali hata masuala ya mrundikano wa kesi za kugombea ardhi kwa akina mama, zimepungua. Sababu ni kwamba akina mama wengi wameweza kujitafutia ardhi wenyewe kwa fedha walizonazo.
   Ukweli ni kwamba hali imebadilika. Kinyume na hapo awali ambapo majumba ya kifahari na mashangingi yalikuwa hifadhi ya wanaume, siku hizi wanawake wanamiliki hayo yote.

Maswali
a)Ukizingatia aya nne za mwanzo, eleza hoja muhimu kwa maneno kati ya (55- 60)                                                    (alama 7)
                                                       (mtiririko 2)
Matayarisho
………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………

Jibu
………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………...................................................................................................................................
b)Bila kubadili ujumbe wa mwandishi, fupisha aya tatu za mwisho. (maneno kati ya 45- 50)                                                  (alama 5)
                                                            (mtiririko 1)
Matayarisho
……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………
Jibu
…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………

3.  MATUMIZI YA LUGHA
a)Tunga sentensi moja ukitumia nomino ya kitenzi-nomino.        (alama 2)
……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………
b)Tofautisha sauti zifuatazo;                                  (alama 2)
i) /g/
ii) /gh/
…………………………………………………………………………………………
c)Eleza matumizi ya ‘ki’ katika sentensi ifuatayo.               (alama 4)
Kijizi kimekuwa kikiiba kikiimba kikasuku.   
……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………...
d)Yakinisha katika umoja.                                     (alama 2)
Nyuzi zisingekatika zisingeonekana.
……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………
e)Tunga sentensi moja moja kuonyesha tofauti ya vitate vifuatavyo. (alama 2)
i) Dhiraa
ii)Dira
……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………
f)Onyesha kishazi huru na kishazi tegemezi katika sentensi ifuatayo. (alama 2)
Pindi kipenga kilipopulizwa wanafunzi walipiga foleni. …………………………………………………………………………………………
g)Tambua aina za virai katika sentensi hizi.                        (alama 3)
i) Ilipandwa yote kando ya mto
……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………
ii) Kuimba huko kunaudhi
……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………
h)Huku ukitoa mifano, eleza matumizi mawili ya parandesi.         (alama 2)
…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………
i)Changanua sentensi ifuatayo kwa kutumia matawi.                 (alama 4)
Chakula kilichoiva kilipakuliwa watu wote.
…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………
j)Andika kwa ukubwa.                                               (alama 2)
Nyoka hatari wamepanda mtini.
……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………
k)Kanusha                                                          (alama 2)
Ukisoma kwa bidii utafuzu vyema.
……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………

l)Eleza matumizi ya ‘kwa’ katika sentensi.                           (alama 1)
Musa alikwenda hospitalini kwa matibabu.
………………………………………………………………………………………..
m)Unda nomino kutokana na vitenzi vifuatavyo.                    (alama 2)
i) Sali
……………………………………………………………………………………….
ii) La
………………………………………………………………………………………
n)Andika katika usemi wa taarifa.                                  (alama 3)
“Lo! Siamini kuwa yule askari polisi amemuua mkubwa wake!” Alisema Waziri wa Usalama.
………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………
o)Tumia neno ‘gani’ kama:-                                         (alama 2)
i) Kivumishi
………………………………………………………………………………………….
ii) Kiwakilishi
…………………………………………………………………………………………..
p)Tofautisha.                                                       (alama 2)
i) Chakula chote kitaliwa
ii) Chakula chochote kitaliwa
………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………

q)Eleza matumizi ya ‘ni’ katika:-                                     (alama 1)
Ondokeni
..........................................................................................................................

r)Ainisha :-                                                         (alama 2)
Mama yake ni mchawi.
…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..

4. ISIMUJAMII
“Shilingi mia mbili mara ya kwanza…mia mbili mara ya tatu…two hundred mara ya mwisho”.
a)Tambua sajili ya kifungu hiki.                                     (alama 2)
……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………
b)Eleza sifa tano za sajili hiyo.                                      (alama 5)
……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………
c)Eleza maoni matatu kuhusu chimbuko la Kiswahili.                (alama 3)
……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………

MWONGOZO
1. UFAHAMU
a) Kanuni ya porini- wanyama dhaifu kuhasirika / walidhulumiwa na wenzao(1x1)
b)Mfumo wa serikali ya nchi / kanuni ambazo huunda na kudhibiti utendakazi wa serikali hiyo.(1x2)
c)Serikali ya katiba(1x2)
d)Sifa
 - Sheria hutambuliwa na mahakama
 - Bila ubaguzi au mapendeleo
 - Kanuni hutokana na maelewano, itikadi, desturi na kaida za jamii husika
 -Ni sehemu ya haki za jamii husika(1x3)
e)-Uzalendo
  -Utambuzi wa kuwa jamii inajumlisha watu wa kila aina na wenye tofauti       anuwai
  -Kutambua kuwa kila jamii ina historia yake na utamaduni wenye
 upekee
  -Hamna nchi ambayo inasabihiana na nyingine
  -Kufuata sheria za nchi
  -Jamii kujiamulia mambo yao na kuyaendesha ipasavyo.(1x4)
 
2. MUHTASARI
a)i) Mabilioni ya pesa yametengwa na serikali kudhamini maendeleo ya wanawake.
  ii) Wanawake wamekiri kwamba fedha hizo zimewawezesha kuwaondoa katika unyanyasaji wa waume wenzao.
  iii) Wengi wameanza biashara zinazowapa kipato.
  iv) Wameanzisha kazi ya usajiriamali na kuendesha shughuli za maendeleo.
  v) Wabunge waliopitisha hoja ya kuanzisha mpango wa kuwakwamua wanawake kimaendeleo wafaa kupongezwa.
  vi) Wameweza kujikimu.
  vii) Usajiriamali hujaendelezwa na akina mama zaidi hivyo wapaswa kuwezeshwa.
                                                      (1x7)=7
                                                      Mtiririko x2
b)i) Akina mama wamejitosa kukopa fedha kutoka kwenye taasisi mbalimbali.
  ii) Fedha hizo zimewaingiza katika maisha ya heshima.
  iii) Maisha ya sasa yanahitaji kusaidiana; wanaume kwa wake ili wazumbue riziki kwa urahisi.
  iv) Mrundikano wa kesi za kugombea ardhi kwa akina mama zimepungua.
  v) Wengi wameweza kujitafutia ardhi pia wanamiliki majumba ya kifahari.
                                                        (1x5)=5
                                                     Mtiririko x1

3. MATUMIZI YA LUGHA
a)Kusoma / kulimsaidia(sentensi iwe na upatanisho wa kisarufi)(al.2)                                
b)i) /g/ - kipasuo                                     (1x2)
  ii) /gh/- kikwamizo              
c)Kijizi – udogo                                      (1x4)
  kimekuwa – ngeli ya KI-VI
  kikiiba – kitendo kimekuwa kikiendelea wakati kingine kikifanyika.
  kikasuku – kielezi – namna mfanano.
d)Uzi ungekatika ungeonekana.                     (1x2)
e)dhiraa – sehemu ya mkono.                         (1x2)
  dira – kifaa kinachotumiwa kuonyesha mahali.
f)Pindi kipenga kilipopulizwa – tegemezi.              (1x2)
  wanafunzi walipiga foleni – huru.                    
g)Ilipandwa yote– kirai kitenzi.
   Kando ya—kirai kihusishi                           (1x3)
  Kuimba huko kunaudhi – kirai nomino.
h)parandesi – kufungia maneno ya ufafanuzi.                        (3)
             -kubainisha herufi mbalimbali katika orodha (i) (a) (3).
             -kufungia maelezo katika michezo ya kuigiza.
i)                            S                                           
                              
                     KN            KT
                           -                       
             N             S      T          KN
             
                                                   N          V                                  

       Chakula          kilichoiva   kilipakuliwa   watu       wote.(1/2x8)
j)Majoka hatari yamepanda majitini.                                   (1x2)
k)Usiposoma kwa bidii hutafuzu vyema.                               (1x2)
l)kwa – sababu / nia                                                   (1x1)
m)(i)Sali – sala                                                          (1x1)
   (ii)la – ulaji / chakula / mlaji / mlo / malaji                              (1x1)
n)Waziri wa Usalama alishangaa na kutoamini kuwa huyo askari polisi alikuwa amemuua mkubwa wake.                                             (1x3)
o)i)Kivumishi-  Nyuzi gani zimenunuliwa?
  ii) Kiwakilishi- Gani zimenunuliwa?                                   (1x2)           
p)i) chote – bila kubakia.                                               (1x1)
  ii) chochote – bila ubaguzi.                                           (1x1)
q)Ondokeni – kuamrisha katika wingi.                                  (1x1)
v)Mama yake ni mchawi.                                               
    N     V   t    V                                                (1/2x4)

4. ISIMUJAMII
a)Sajili ya mnanda / mnandani.             (1x2)
b)- Lugha ya mkato / mdokezo.
  - Urudiaji / takriri
  - Kuchanganya ndimi.
  - Ishara hutumiwa.
  - Lugha yenye ucheshi.
  - Lugha yenye chuku.
  - Lugha yenye ushawishi mwingi.
  - Utohozi hutumiwa.
  - Sentensi fupifupi.
  - Haizingatii kanuni za sarufi.
  - Msamiati maalum wa biashara.                 (1x5)
c)i) Kiswahili ni lugha ya mseto / lugha ya mchanganyiko wa lugha zingine.
  ii) Kiswahili ni lahaja ya kiarabu.
  iii) Kiswahili ni kibantu (chenye asili ya kibantu).  (1x3)

SEHEMU YA A : FASIHI SIMULIZI
Swali la lazima.
    1.(a) Taja njia nne za kukusanya kazi za fasihi simulizi.             (alama 4)
(b) Jadili matatizo yanayomkabili mkusanyaji wa fasihi simulizi.    (alama 4)      (c) Eleza jinsi jamii ya kisasa inavyojaribu kuendeleza fasihi simulizi.(alama 3)             
(d) Taja aina tatu za miviga.                                        (alama 3)
(e) Eleza dhima ya misimu.                                        (alama 4)
 (f) Eleza maana ya ngomezi.                                     (alama 2)

SEHEMU YA B : TAMTHILIA
       Mstahiki Meya (Timothy Arege)
  
2.  Jadili mbinu ambazo zinatumiwa na uongozi wa Cheneo kujidumisha mamlakani.                                                            (alama 20)

SEHEMU YA C : RIWAYA
       Utengano (S.AMohammed)
3.  Aghalabu mwanamke anajitahidi kuzorotesha ufanisi wa mwanamke mwenzake. Jadili kauli hii kwa kurejelea riwaya ya ‘Utengano.’
4. “Now, now, now – tusije huko tena.Usinitie kwenye ……… ee, no”
a)Fafanua muktadha wa dondoo hii.                             (alama 4)
b)Taja mbinu mbili za lugha zinazojitokeza katika muktadha huu .(alama 4)
c)Mzungumzaji alikuwa amealikwa kwa madhumuni gani?        (alama 4)
d)Eleza sifa za; 
   i) mzungumzaji.                                               (alama 4)
   ii) mzungumziwa.                                             (alama4)
SEHEMU YA D:  HADITHI FUPI
    Damu Nyeusi na Hadithi Nyingine . (Ken Walibora na Said A. Mohammed).
                                                                                   5.“… Uko chini ya wazee wako tu, kama mtoto anayenyonya … wazee wako     wanilishe mimi. Mangapi hayo?

a)Fafanua muktadha wa dondoo hili.                               (alama 4)
b)Andika tamathali mbili za usemi zinazojitokeza katika dondoo hili. (alama 4)
c)Eleza migogoro iliyoko baina ya mzungumzaji na mzungumziwa. (alama 6)
d)Eleza sifa za mzungumzaji na mzungumziwa.                    (alama 6)

SEHEMU YA E: USHAIRI

6 . Soma shairi lifuatalo kisha ujibu maswali.
       Mwepesi wa kusahau
Alikuwa mtu duni, alizongwa na shakawa,
      Hana alichoauni, wala alichoambuwa,
Walikimwita mhuni, na thamani kumtowa, 
Utamwonea imani, jinsi alivyokuwa,
Mwepesi wa kusahau

Alipita mitaani, kuomba kusaidiwa,
Mtoto wa kimasikini, riziki haizumbuwa,
Alizubaa mjini, lake jua na mvuwa,
Apate walau nini, japo kipande cha muwa,
Mwepesi wa kusahau.

Ekosa kwenda chuoni, kwani alibaguliwa,
Daima kawa mbioni, kulima au kuvuwa,
Kijembe ki mkononi, akitafuta afuwa,
‘Chumia chungu mekoni, furaha yake haiwa,
Mwepesi wa kusahau.

Wakati ukabaini, mjinga akatambuwa,
‘Katoka usingizini, napo kweupe kukawa,
Watu wakamuamini, kuwa mtu wa muruwa,
Kumbe vile atahini, na jeuri kuingiwa,
Mwepesi wa kusahau.

Leo kuwa sultani, mwingine katu hajawa,
Hatamani na haoni, nyuma aliyochukuwa,
Anga kwake limeguni, gubi amegubuliwa,
Mwanadamu maluuni, hakika ukichunguwa,
Mwepesi wa kusahau.

(Shairi la S.A. Mohammed, kutoka: Kina cha maisha, Longhorn 1984, uk.1)

1.Eleza ni kwa nini mshairi akalipa shairi hili kichwa cha’Mwepesi wa kusahau’.                                                       (alama 2)
2.Eleza maudhui ya shairi hili.                                   (alama 4)
3)Eleza umbo la shairi hili.                                       (alama 4)
4)Toa mifano miwili ya tamathali za usemi  zinazotumiwa katika shairi hili.                             (alama 4)
5)Eleza idhini ya mshairi / uhuru wa mshairi na utolee mifano.  (alama 3)
6)Fafanua maana ya maneno haya kama yalivyotumika katika shairi.(alama 3)
a) Shakawa
b) Ekosa
c) Maaluni

7. Soma shairi hili kisha ujibu maswali.

Haifai,
Kumshambulia mkeo,
Kwa sababu umekandamizwa,
Na mtu usiyemuweza.

Haifai,
Kutaka uheshimiwa,
Na huheshimu wenzako,
Haifai, haifai, haifai,
Tena haifai.

Haifai,
Kujidunisha mwenyewe,
Sababu umedunishwa,
Itetee haki yako,
Hilo ndilo lafaa.

Haifai,
Kupiga watoto wako,
Mkewe mkikosana,
Au mumewe vilevile.

Haifai,
Kusema umetosheka,
Na kumbe wasononeka,
Waishi kama mnyama.

Haifai,
Kutaka unyenyekevu,
Pasipo kunyenyekea,
Haifai, haifai, haifai,
Tena haifai.

Haifai,
Kuzuia ghasia,
Kwa kutumia ghasia,
Haifai, haifai, haifai,
Tena haifai.

Haifai,
Kungoja usaidiwe,
Bila kufanya lolote,
Tafuna unachopewa,
Singoje utafuniwe.

(Kineene Mutiso, Mizani Yangu, uk 32-34).

1)Lipe shairi hili kichwa mwafaka.                              (alama 1)
2)Taja na ueleze makatazo manne yanayotolewa na mshairi.   (alama 4)
3)Eleza umbo la shairi hili.                                       (alama 4)
4)Shairi la aina hili huitwaje?                                     (alama 1)
5)Taja na ueleze kwa mifano tamathali mbili za usemi zilizotumika katika shairi hili.                                                              (alama 4)                      
6)Andika ubeti wa saba kwa lugha ya nathari.                    (alama 4)
7)Eleza maana ya:                                                (alama 2)
a) Kwa sababu umekandamizwa.
b) Singoje utafuniwe

MWONGOZO; FASIHI 102/3
SEHEMU YA A : FASIHI SIMULIZI
1 a)- kusikiliza
    - Kushiriki
    -Kutazama
    -Kurekodi
    -Kutumia hojaji
    -Mahojiano.                                            ( alama 4)
  b) -Gharama ya utafiti.
     -Baadhi ya wahojiwa huenda wakadai walipwe kabla ya kutoa habari.
     -Vikwazo kutoka kwa watawala (kukataa kutoa idhini).
     -Ukosefu wa wakati.
     -Matatizo ya mawasiliano na uchukuzi.
     -Ukosefu wa usalama.
     -Kupotea au kufisiwa kwa vifaa vya kuhifadhi data.
     -Vizingiti vya dini.
     -Huenda wanaohojiwa hawajui kusoma na kuandika. (alama 4)
  c) –Tamasha za muziki – wanafunzi hukariri, hughani na kuimba mashairi.
    - Sherehe za harusi, jando, mazishi ambayo ni mifano ya miviga bado zipo. (vipera vya mazungumzo kama vile mawaidha huendelezwa kupitia kwa sherehe hizi.)
    - Utegaji na uteguaji wa vitendawili kupitia runinga / redio.
    - Michezo ya kuigiza katika runinga / redio.
    - Tamasha za drama.
    - Ngoma za kienyeji k.v isikuti.
    - Utambaji wa hadithi.                                       (alama 3)
  d) Aina za miviga
    - jando/ unyago
    - harusi / ndoa
    - matanga
    - mazishi
    - sherehe za ulaji viapo
    - shughuli za posa
    - sherehe za kuzaliwa kwa mtoto
    - matambiko                                               (alama 3)
  e) – Huhifadhi siri
     - Hukuza uhusiano bora
     - Hukuza utangamano / uzalendo
     - Hutambulisha kundi
     - Hukuza lugha
     - Hutasfidi lugha
     - Huongeza ladha katika lugha
     - Huhifadhi historia na utamaduni wa jamii
     - Huondoa urasmi katika mazungumzo.                    (alama 4)
  f)  - Ni sanaa ya ngoma.
     - Ni aina ya fasihi ambayo huwasilishwa kwa kutumia milio ya ngoma badala ya midomo.                                      (alama 2)

SEHEMU YA B : TAMTHILIYA.
2.  Mstahiki Meya
    - Uongozi kuwanyanyasa wafanyikazi – hawalipwi.
    - Viongozi wanatumia vitisho kuwashiniza raia kuwaunga mkono k.m Meya anamtisha Siki.
    - Kutumia propaganda kuwashawishi raia kumuunga.
    - Viongozi wanatumia uwongo katika utawala k.m dawa za kutibu watu zilikuwa bandarini.
    - Viongozi wanatumia katiba ili kujipa nguvu na kuendelea kuwanyanyasa watu k.m katiba inampa uwezo mkubwa k.v mayor’s act na riot act.
    - Viongozi wanatumia hongo / vishawishi kuhakikisha wanaungwa mkono na raia. Diwani 1 anapendekeza kwamba vijana waandaliwe tamasha za kushindania zawadi.
   - Viongozi wa kidini kutumiwa kuendeleza tamaa na unafiki k.m mhubiri.
   - Kuna matumizi mabaya ya vyombo vya dola. Meya anatumia askari kuwatawanya wafanyikazi wanaenda kushtakia hali yao.
   - Wapigania haki wanakatazwa kulalamikia haki zao kwa Meya. Meya anamfukuza Siki kwake.
   - Walinda usalama wanaongezwa mshahara na wawe na moyo wa kuendelea kuwanyanyasa watu.
   - Uongozi wa Meya unawatenga washauri bora. Diwani III anatengwa na Meya na washauri wengine.                                   10x2= 20

SEHEMU YA C : RIWAYA
3. UTENGANO.
- Kitendo cha Kazija cha kujihusishi na Maksuudi kinaathiri Tamina na Maimuna.
- Mama Jane anamtumikisha kazi chafu Maimuna na wasichana danguroni.
- Mama Jane anamfanya Dora kahaba badala ya kumlea.
- Biti Kocho anamshawishi na kumtorosha Maimuna kwao aingie katika lindi la upotovu.
- Bi Farashuu – kulipiza kisasi kwake kunawaathiri Tamima na Maimuna.
- Biti Sururu – kitendo cha kumhifadhi Maimuna ili aendeleze ukahaba, unywaji na uuzaji wa pombe.
- Wasichana wa danguro la mama Jeni wanamwonea wivu Maimuna na kumsingizia wizi.
- Maimuna anawahudumia wanaume kimapenzi na hivyo kutatiza ndoa za wanawake wengine k.m Shoka.
- Biti Kocho anasababisha ufarakano katika nyumba ya Bi Tamima.
- Bi Farashuu anapinga ndoa ya Maimuna na Kabi.
-Biti Kocho alichochea Tamima apewe talaka
-Kijakazi alimuonea Maimuna wivu na kukazuka vita kati yao          
                                                         10x2=20                                         

4. a) Msemaji ni Fadhili                                      (alama 4)
  Mzungumziwa ni Maksuudi
  Nyumbani kwa Maksuudi
  Fadhili alikuwa amealikwa na Maksuudi ili amsaidie kuepuka kesi ya ufisadi.
  b) kuchanganya ndimi
    - mdokezo                                                (alama 2)
  c) –Maksuudi alitaka fadhili amsaidie katika kuficha uovu wake.
    - Maksuudi alikuwa fisadi, mtuhumiwa na hakutaka sifa yake mbaya ijulikane na wapiga kura.                                      (2x1)
  d) – Alimweleza kuwa alikuwa mtumishi wa umma na hakuwa tayari kujiharibia sifa.
     - Alikataa kudidimiza kesi.
     - Enzi ya ukoloni imepita.
     - Alikuwa amemwonya mara nyingi lakini alikuwa amesahau.
     - Alimwonya dhidi ya ufisadi.
     - Alimfahamisha kuwa wananchi ni wa maana kuliko viongozi.
     - Wananchi wamechoka na viongozi wabinafsi.
     - Fadhili hangeweza kununuliwa na pesa.                 (8x1)

6	. HADITHI  FUPI  
                                                             a)-  a)Huyu ni Aziza
       Anamwambia msimulizi.
           Wako nyumbanikwa kina msimulizi.
           Aziza amekasirishwa na tabia ya mumewe ambaye daima awategemea wazazi wake kwa kuwa wao ni matajiri hivyo basi haoni hoja ya kutafuta riziki au kazi.          (alama 4)

b)Tamathali za semi:
 Tashbihi – uko chini ya wazee wako tu kama mtoto anayenyonya.
 Balagha – mangapi hayo?
Mdokezo…                                           (2x2)
c)Migoro iliyoko baina ya mzungumzaji na mzungumziwa.
- Ndoa kati ya msimulizi na Aziza imekumbwa na matatizo kutokana na kukosekana kwa mawasiliano bora.
-  Utegemezi
  Msimulizi amelelewa katika familia iliyo na uwezo mkubwa kiuchumi hivyo wazazi   wamezoea kumpa mahitaji yake yote ndiposa haoni haja ya kuenda kutafuta riziki.
-	Kazi
Msimuliza anasema ya kwamba ameitafuta kazi akaikosa. Hii huenda ndiposa hawaskizani na Aziza, mkewe. Aziza anamwambia kazi ni kazi asiwe wa kuichagua kazi kwani mwanaume mzuri ni Yule anayechuma mali yake kutokana na jasho lake bila kutegemea usaidizi wa wazazi wake.
-	Tabaka
Tabaka alilo msimulizi halimruhusu kufanya kazi za mikono bali anafanyiwa kazi zote kama vile kupikiwa, kufua nguo huku wao wakikaa tu. Jambo hili linamkera Aziza kkwa sababu linasababisha uvivu uliokithiri. Aziza hakutaka kuathiriwa na tabaka la juu lililopuuza kazi za mikono.
-	Elimu
Msimulizi alimpendelea Aziza zaidi awe mkewe kwa sababu alidhani kwamba hajaelimika hivyo atambadilisha rahisi. Ikawa vigumu kubadilisha tabia zake za ushamba hatimaye mtafaruku katika ndoa ukaanza.
-	Utamaduni
Msimulizi alitaka kumwoa mke ambaye alichaguliwa na wazazi wake. Swala hili la yeye kuchaguliwa mke halikutawaliwa na mapenzi ndani ya ndoa bali kutokana na mila au desturi za jinsi mke anavyostahili kuwa. Kukawa na hatari ya msimulizi kutumbukia katika ndoa na kuoa mke ambaye hawasikizani kamwe.
                                               (zozote 6x1=6)
Sifa za mzungumzaji (Aziza)
Mshamba – alikatalia kuvaa viatu; kutumia vijiti kama mswaki.
Jasiri – kumkabili mumewe bikla woga
Mwenye kuzinduka – anajua umuhimu wa kazi na kutobagua kazi.
Mtamaduni – anashikilia utamaduni.
Mhafidhina – habadili tabia na mienendo yake japo anaishi mjini kwa msimulizi.
Mwenye bidii-hataki kufanyiwa kila kitu na ataka ajifanyie
Mkakamavu-alimwambia mmewe ukweli wa mambo ili kumzindua
Mshauri-alimshauri mmewe asichague kazi
                                                    (zozte 3x1)
Siifa za msimulizi (mumewe Aziza)
Mzembe – alifanyiwa kila jambo na wazaziwe, kupikiwa, kuoshewa nguo bila hata kujisumbua kutafuta kazi.
Msomi – alikuwa ametaalamika.
Mstaarabu – aliishi maisha ya kifahari, na ya kitajiri.
Mwenye taasubi ya kiume – hakupenda kuoa mke aliye na kisomo kwa vile anasingizia ni wajuaji. Alitaka mke ambaye angeweza kumbadilisha amfae.
Mdhalimu- alitaka mke atakayemwamrisha atakavyo
Mwenye msimamo- alikataa wake aliochaguliwa na mamake hadi ajichagulie mwenyewe.
Mvumilivu- alivumilia kukemewa na mkewe na kuitwa gumegume
Mbaguzi—aliwabagua watu wa daraja la chini kama muuza madafu.
                                                      (3x1)

Sehemu ya e ; ushairi

6.1) Mshairi alilipa shairi hili kichwa cha ‘Mwepesi wa kusahau’ ili asahau matatizo yote aliyoyapitia na sasa kuanza kuumiza wengine.

2) Maudhui
  ~ Umaskini – mhusika alipitia kila aina ya dhiki akiomba asaidiwe.
   ~Elimu – mhusika hakuelimika.
  ~ Alikosa riziki na kupitia shida nyingi.
   ~Alizinduka na kuwa mwerevu na kujiaminisha kwa watu.
  ~ Alipewa mdaraka na kubadilika kuwa mwovu.            (zozote 4*1)= alama 4

3) Umbo la shairi
   Takhmisa – mishororo mitano katika kila ubeti.
   Bahari ya mathnawi / Bahari ya mtiririko( vina vya kati vina urari, vina vya mwisho pia vina urari) / Bahari ya msuko- kibwagizo ni kifupi.
   Idadi ya mizani – 8,8 / 16.  Mpangilio wa vina vya kati ni sawa na vya mwisho pia ni sawa.                                                    ( 4x1)

4) Mifano ya tamathali za semi
   Taswira – kijembe ki mkononi
   Jazanda – hake jua na mvua / katoka usingizini /kweupe kukawa
   Mbinu rejeshi – hapo awali alikuwa mtu maskini sasa ni sultani.
                                          (2x2)
5) Idhini ya mshairi / uhuru wa mshairi
   Tabdila – kumtowa – kumtoa
             Mvuwa – mvua
             Kuvuwa – kuvua
   Inkisari – ‘katoka – akatoka
             ‘ekosa – aliyekosa
             ‘chumia – mchumia
   Mazida – walikimwita – walimwita
   Kuvuruga sarufi – daima kawa mbioni badala ya kawa mbioni daima.
   Leo kawa sultani – kawa sultani leo.     (3x1)
   6 )i) Shakawa – mashaka ; matatizo
     ii) Ekosa – alikosa
     iii)  Maaluni – mwendawazimu ; mchache wa akili.

7.1) Baadhi ya vichwa / anwani mwafaka:
  ~ Haifai
  ~ Si vyema kudhulumu
  ~ Tutendeane wema 
  ~ Tudumishe amani katika jamii                                  (alama 1)

2) Makatazo manne
  ~ Usimpige mkeo kwa kuwa umegombezwa na mtu mwingine usiyeweza kugombana naye.
  ~ Usitake kuheshimiwa na watu ikiwa wewe huonyeshi heshima kwao.
  ~ Si vyema kunyima mtu haki yake. Anayenyimwa ni heri ainuke aitetee haki yake.
  ~ Watoto wasiingizwe katika ugomvi kati ya wazazi wao. Watoto walelewe katika amani.
  ~ Mtu asiwe mfarisayo, waumia huku wasema u salama.
  ~ Usitarajie watu wakuonyeshe unyenyekevu iwapo huonyeshi unyenyekevu wako.
  ~ Fujo isiwe ni dawa ya fujo.
  ~Haifai kufanya ajizi. Ni bora kufanya bidii ili ujisaidie / ujikimu   (zozote 4x1)
    3) Umbo la shairi
  ~ Idadi ya mizani katika mishororo haina ulinganifu.
  ~ Lina beti 8.
  ~ Vina havitiririki.
  ~ Idadi ya mishororo inabadilika ubeti hadi ubeti.                 (alama 4)

4) Shairi huru.                                                     (alama 1)

5) Mifano miwili ya tamathali za usemi
   Tashbihi : waishi kama mnyama.
   Takriri : haifai – limerudiwarudiwa.                               (alama 4)

6) Ubeti wa saba katika lugha ya nathari
   Haifai kuzuia ghasia kwa kutumia ghasia. Jambo hili halitafaa kamwe. Kwani dawa ya fujo si fujo.

7) Maana ya :
  ~ kwa sababu umekandamizwa – kwa kuwa umeonewa, umedhulumiwa.
  ~ singoje utafuniwe – usizembee hadi uletewe msaada

 102/3
KISWAHILI
FASIHI
Karatasi ya 3
Julai/Agosti 2013
Muda: Saa 21/2             

                    WILAYA YA LARI
            MTIHANI WA MAKADIRIO
     HATI YA KUHITIMU ELIMU YA SEKONDARI
                  
                 KISWAHILI  
                   FASIHI
                   102/3
Maagizo
Jibu maswali manne pekee.
Swali la kwanza ni la lazima.
Maswali hayo mengine matatu yachaguliwe kutoka sehemu nne zilizobakia, yaani Tamthilia, Hadithi Fupi, Fasihi Simulizi na Ushairi.
Usijibu maswali mawili kutoka sehemu moja.

102/1
KISWAHILI 
Karatasi ya 102/1 
INSHA
JULAI 2013
SAA 1 ¾  
LARI DISTRICT PRE-KCSE EXAM

Maagizo 
•	Andika insha mbili. Insha ya kwanza ni ya lazima.
•	Kisha chagua insha moja nyingine kutoka hizo tatu zilizobakia.
•	Kila insha isipungue maneno 400.
•	Kila insha ina alama 20.
•	Karatasi hii ina kurasa 2 zilizopigwa chapa.
•	Watahiniwa ni lazima waangalie kama kurasa zote za karatasi hii zimepigwa chapa sawasawa na kuwa maswali yote yamo.